887) تأملی در دو مبنا (نقد تفسیر تنزیلی/ 57)

دو مبنای ذیل از سوی برخی کارشناسان علوم قرآنی ارائه شده است:

1. «اگر روایات اسباب نزول در باره سبب نزول سوره‌ای یا فقره‌ای از سوره‌های متصل الفقرات، قصه‌ای را با شروط مذکور یاد کرده باشد و آن قصه، تاریخ نزول آن سوره یا فقره را به زمانی نسبت دهد که با تاریخ ارائه شده در ترتیب روایی موافق باشد، دلیل بر معتبر بودن ترتیب مذکور است».

نقد و بررسی: این سخن تمام نیست و هیچ ملازمه‌ای بین آن‌ها دیده نمی شود، بله اگر منظور ترتیب اجمالی آن آیات یا سوره با برخی دیگر از سوره‌های روایات ترتیب نزول باشد یا زمان نزول گزارش شده برای صرفا آن سوره مورد نظر باشد، مطلب پذیرفتنی می‌نماید، لیکن چنین رهیافتی کجا و تأیید ترتیب نزول روایات یاد شده کجا؟!

2. «يكى ديگر از مبانى اين تحقيق اين است كه واحدهاى نزول قرآن نزد رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله به همان صورت طبيعى و تاريخى كه نزول مى‌يافتند، مرتب مى‌شده است و آن حضرت هيچ واحدى را بر خلاف ترتيبى كه نازل شده بود، جاى‌گذارى نمى‌كردند.»

نویسنده با تضعیف روایاتی که بر جابجایی آیات از ترتیب نزول توسط پیامبر ص بر این دیدگاه اصرار دارد که هیچ آیه‌ای برخلاف ترتیب نزول ثبت نشده است.

نقد و بررسی:

نظر مشهور در باره چینش آیات این است که آیات بر اساس ترتیب نزول در سوره‌ها چیده شده‌اند، مگر مواردی که شخص پیامبر اکرم ص دستور می‌دادند آیه‌ای در جای دیگری قرار داده شود، هیچ کس نمی‌تواند شمار این چنین آیاتی را حدس بزند و آمار آن نیز هیچ‌گاه ارائه نشده است بلکه به صورت موجبه جزئیه به آن باور دارد.

دیدگاه خلاف مشهور - بر فرض موفقیت در ردّ روایات دال بر دیدگاه مشهور- با چالش مهمی روبه روست و آن «حکیمانگی در نزول آیات قرآن» است. منظور از حکیمانه بودن نزول آیات به این معناست که خدا حوادث را بر اساس نظم قرآن تدبیر کرده است و ماپیش‌تر در باره آن سخن گفته و بیان کرده‌ایم که اثبات آن اصعب من خرط القتاد است!!

ر.ک: تأملی در روش تفسیر به ترتیب نزول (تفسیر تنزیلی) (2)

https://javahery.blogfa.com/post/121/-%d8%aa%d8%a3%d9%85%d9%84%db%8c-%d8%af%d8%b1-%d8%b1%d9%88%d8%b4-%d8%aa%d9%81%d8%b3%db%8c%d8%b1-%d8%a8%d9%87-%d8%aa%d8%b1%d8%aa%db%8c%d8%a8-%d9%86%d8%b2%d9%88%d9%84-(%d8%aa%d9%81%d8%b3%db%8c%d8%b1-%d8%aa%d9%86%d8%b2%db%8c%d9%84%db%8c)-(2)
مراجعه به این پست نیز مناسب است:

531) تأملی در روش تفسیر بر پایه ترتیب نزول (نقد تفسیر تنزیلی ) 26 (نقد یک پاسخ)
https://javahery.blogfa.com/post/472/531)-%d8%aa%d8%a3%d9%85%d9%84%db%8c-%d8%af%d8%b1-%d8%b1%d9%88%d8%b4-%d8%aa%d9%81%d8%b3%db%8c%d8%b1-%d8%a8%d8%b1-%d9%be%d8%a7%db%8c%d9%87-%d8%aa%d8%b1%d8%aa%db%8c%d8%a8-%d9%86%d8%b2%d9%88%d9%84-(%d9%86%d9%82%d8%af-%d8%aa%d9%81%d8%b3%db%8c%d8%b1-%d8%aa%d9%86%d8%b2%db%8c%d9%84%db%8c-)-26-(%d9%86%d9%82%d8%af-%db%8c%da%a9-%d9%be%d8%a7%d8%b3%d8%ae)

886) نقد محتوایی روایات ترتیب نزول (نقد تفسیر تنزیلی/ 56)

نقد محتوایی روایات ترتیب نزول را پیش‌تر با یک مقاله علمی پژوهشی (نقد محتوایی روایات ترتیب نزول با تأکید بر آیات حجاب (پژوهش‌های قرآنی، 98)) آغاز کردیم و به این نتیجه مطمئن رسیدیم که سوره نور بر احزاب مقدم است. این تقدم و تأخر مشکل مهم دیگری را نیز در پی داشت و صرفا دو سوره احزاب و نور مطرح نبود؛ زیرا بین این دو سوره – بر اساس روایات ترتیب نزول- سوره‌های بعضاً پرحجم ممتحنه، نساء، زلزال، حدید، محمدص، رعد، الرحمن، دهر، طلاق، بینه،‌ حشر، و احتمالا سوره نصر قرار دارند و این بدین معناست که حجم بالایی از آیات در معرض تبعات این تغییر قرار می گیرند.

در این مقال نیز برآنیم بحث فوق را در خصوص سوره الرحمن ادامه دهیم:

در خصوص سوره «الرحمن» - که در جدول "منتخب" ترتیب نزول 97 و مدنی است و البته بر اساس برخی روایات و منابع دیگر (که مورد بی‌مهری طرفداران تفسیر به ترتیب نزول قرار گرفته) مکی است (برخی نیز آن را تلفیقی از مکی و مدنی دانسته‌اند) – از نظر برخی محققان (جابری در "فهم القرآن الحکیم، التفسیر الواضح حسب ترتیب النزول") پیش از سوره نجم و مربوط به ابتدای دعوت علنی پیامبر اکرم ص است. در این خصوص سه شاهد وجود دارد که جابری آن‌ها را آورده است.

شاهد اول: به گفته ابن هشام، ابن مسعود اولین کسی بود که سوره الرحمن را کنار کعبه با صدای رسا به گوش قریشیان رسانید و این یکی از افتخارات او به شمار می رفت که مورد استناد او نیز بود. (ر.ک: سیره ابن هشام, ج1, ص 315)

شاهد دوم: ابن حنبل از ابن اسحاق نقل کرده که پیامبر ص قبل از این که آیه «أن یصدع بما تؤمر» نازل شود و تبلیغ علنی دین را به پیامبر ص فرمان بدهد، کنار کعبه نماز می‌خواند و در آن سوره الرحمن را تلاوت می‌کرد. (ر.ک: مسند احمد ابن حنبل, (مؤسسه الرسالة 1421), ج44, ص 517)

جابری با تمسک به این دو نقل و این روایت که اولین سوره‌ای که پیامبر ص در مسجد خواندند, سوره نجم بود (ر.ک:‌ سیوطی, الدر المنثور فی تفسیر بالمأثور، ج6، ص 121) به این نتیجه رسیده که برخلاف روایات ترتیب نزول جایگاه سوره الرحمن قبل از سوره نجم است و بر اساس ترتیب نزول جایگاه سوره نجم بین عدد 21 و 23 است.

بر این اساس، به نظر می‌رسد مکی یا دست‌کم تلفیقی بودن سوره الرحمن دیدگاه درستی است و آنچه در فهرست منتخب ترتیب نزول آمده نادرست است. شماری از مفسران نیز مکی بودن را ترجیح داده‌اند. برای مثال تفسیر نمونه اساساً آن را مکی دانسته (تفسير نمونه، ج‏23، ص 89) و صاحب کنز الدقائق آورده است « سورة الرّحمن‏: مكّيّة، أو مدنيّة، [أو متبعّضة]».