928) تفسیری جدید برای «ام ابیها»
تفسیری جدید برای «ام ابیها»
یکی از کنیه‌ها یا القاب حضرت فاطمه زهرا س «ام ابیها» است به معنای مادر پدر خویش. در باره علت این کنیه اختلاف زیادی وجود دارد؛ برای مثال: - همانطور که پیامبر اسلام(ص) خود را مدیون مادرش آمنه می‌دانست، خود را مدیون دخترش فاطمه(س) نیز می‌دانست. ازاین‌رو، آن حضرت به فاطمه(س)، لقب أم ابیها را داد. ( مظاهری، فاطمه دختری از آسمان، ۱۳۸۶ش، ص۲۸.)
- گفته شده از آنجا که رفتار پیامبر(ص) نسبت به دخترش، همانند رفتار فرزند نسبت به مادر بود و رفتار فاطمه(س) با پدرش نیز همچون رفتار مادر با فرزند بود، به فاطمه(س)، ام ابیها گفته شده است (ام عاطفی)؛ چنانکه نقل شده است پیامبر(ص) دست فاطمه(س) را می‌بوسید، هنگام سفر آخرین نفر از او خداحافظی می‌کرد و پس از بازگشت از سفر نیز نخست به دیدار او می‌رفت. در مقابل، فاطمه(س) نیز همچون مادر به پیامبر(ص) محبت می‌ورزید، از او نگهداری می‌کرد و زخم‌ها و درد و رنج‌هایش را درمان می‌کرد. (رحمانی همدانی، فاطمة الزهرا(س) بضعة قلب مصطفی(ص)، ۱۴۱۳ق، ج۱، ص۲۰۴.)
- مادر هر چیزی، اصل و ریشه آن است مانند ام الکتاب و ام القری(مکه). ممکن است مراد پیامبر(ص) از این کنیه، این بوده که فاطمه(س)، اصل و اساس درخت نبوت است، فرزندان او، میوه‌اش و شیعیان شاخ و برگ‌های آن هستند. (رحمانی همدانی، فاطمة الزهرا(س) بضعة قلب مصطفی(ص)، ۱۴۱۳ق، ج۱، ص۲۰۴ و ۲۰۵.)
- از آنجا که همسران پیامبر(ص)، با کنیه «ام المؤمنین» گرامی داشته شدند، برای اینکه گمان نشود که آنها برترین زنان هستند، پیامبر(ص)، فاطمه(س) را ام ابیها خواند تا بفهماند که اگر همسران پیامبر، مادر مؤمنان هستند، فاطمه، مادر پیامبر است. (رحمانی همدانی، فاطمة الزهرا(س) بضعة قلب مصطفی(ص)، ۱۴۱۳ق، ج۱، ص۲۰۴.)
- منظور از «ام ابیها» ام تربیتی است. (این تفسیر منسوب به آیت الله بهاء الدینی است.)
هرچند هریک از تفاسیر فوق ممکن است صحیح باشد ولی ممکن است برخی ذوق‌ها و فهم‌ها - مانند ذوق و فهم این فقیر حقیر الی الله - را سیراب نکند و آرام‌بخش عطش فهم نباشد؛ از این رو آنچه پس از تأمل در وجه این کنیه به آن ملهَم شدم، این است که «ام ابیها» از جهت وجودی و بقای آن است؛
توضیح اینکه: فرزند وجودش را از طریق مادر به دست می‌آورد و در رحم او پرورش می‌یابد، از طرفی امامان معصوم ع ادامه دهنده راه پیامبر اکرم ص و گویا ضمان بقای وجودی او هستند و از این رو حضرت فرمود: «حسین منی و انا من حسین». حسین من معلوم است ولی «انا من حسین» به این اعتبار است که عاشورا ضامن بقای شریعت پیامبر خاتم ص است؛ بنابراین، چون امامان معصوم ع ادامه دهنده حاصل زحمات پیامبر اکرم ص و به تعبیر دیگر گویا ضامل بقای حیات پیامبرند و همه از فرزندان حضرت زهرا س هستند، از این رو پیامبر ص ادامه حیات خود را از دخترش دارد و بر این اساس فرمود: «ام ابیها»؛ یعنی کسی که پدرش حیات خود را از او دارد؛ زیرا اگر او نبود فرزندان او هم نبودند و اگر فرزندان او نبودند، شریعت کامل نمی‌شد و همه چیز ابتر می‌ماند، و این تفسیر را می‌توان تفسیر «لولاک لما خلقت الافلاک و لولا علی لما خلقتک و لولا فاطمه لما خلقتکما» دانست؛ زیرا با وجود علی ع و فاطمه س است که امامان معصوم ع به وجود آمدند و با وجود آن‌هاست که شریعت کامل شد و اگر این‌ها نبودند شریعت ناقص باقی می‌ماند و چون خدا کار ناقص انجام نمی‌دهد، اساساً پیامبر اکرم ص و به تبع او کائنات را خلق نمی‌کرد و این است معنای «لولا علی لما خلقتک و لولا فاطمه لما خلقتکما».
نقد: بر این مطلب دو اشکال می‌توان مطرح کرد:
1. با توجه به این که این تفسیر بر استعاره مفهومی «بقا و امتداد رسالت = حیات ثانوی پیامبر» تکیه دارد، نقش امیر المؤمنین ع که در امتداد بقای شریعت اقوای از دیگر امامان معصوم ع است، نادیده گرفته شده است.
2. تعبیر «أبیها» (پدرش) به شخص حقیقی و پیوند نسبی اشاره دارد، نه به عنوان حقوقی (رسول‌الله یا نبوت). اگر مراد «بقا و امتداد دین و شریعت» بود، مناسبت لفظی و متنی اقتضا می‌کرد تعابیری چون «أم دینها»، «أم رسالتها» یا ترکیباتی حاکی از حیثیت نبوت به کار رود، نه ترکیبی که صریح در هویت پدری/دخترانگی شخصی است؛ بنابراین عنصر دخیل در این لقب همان هویت مادری یا عاطفی است.
در پاسخ به اشکال اول می‌توان گفت: لقب‌ها غالباً بر اساس یک نقش خاص و برجسته شکل می‌گیرند، نه بر اساس انحصار همه اسباب و عوامل؛ از این رو در اعطای لقب «ام ابیها» لحاظ بخش بزرگی از یک حقیقت کافی است و این لقب نقش همسر را نفی نمی‌کند بلکه به نقش خود او در امتداد دین ناظر است؛ همان طور که در «لولا فاطمه لما خلقتکما» گفته شد؛ یعنی از این عبارت برتری حضرتش بر پدر و همسر استفاده نمی‌شود بلکه ناظر بر نقش مهم او در امتداد شریعت است.
در پاسخ به اشکال دوم نیز می توان گفت: حیات پیامبر ص به حیات شریعت او است و صاحب شریعت را بدون شریعتش حیاتی نیست؛ از این رو چنین استعاره‌ای قابل فهم بلکه لطیف است. روشن است که بر اساس این تفسیر لقب «ام ابیها» مشتمل بر یک پیشگویی غیبی است و احتمالا در هنگام اعطای لقب مردم همان تفسیر عاطفی را دریافت می‌کردند.
در هر صورت اگر کسی مصر باشد که فاصله میان «پدر» با «بقای شریعت از طریق ذریه» یک واسطه تحلیلی کلامی طولانی (تأویل بعید) است و ظاهر و عرف مخاطب عصر نزول از «أم أبیها» انتقال به «بقای شریعت از طریق نوادگان» را نمی‌فهمد (به شرطی که این لقب بعد از عام الحزن داده شده باشد و اگر مربوط به اواخر عمر شریف پیامبر ص باشد تفسیر به امتداد شریعت جلوه بیشتری می‌یابد)، مگر آنکه قرینه‌ای قطعی بر آن وجود داشته باشد، ناگزیر این بنده تنها تفسیر عاطفی را نزدیک به حقیقت می دانم؛
یعنی پس از رحلت حضرت خدیجه س و ابوطالب در عام الحزن که پیامبرص در نهایت تنهایی و فشارهای شدید مشرکان قریش در مکه قرار داشتند، حضرت زهرا س همچون مادری دلسوز نقش پرستار، مراقب و پناهگاه عاطفی را برای پدر بزرگوارشان ایفا می‌کردند. این نوع مواجهه و محبت همه‌جانبه مادرگونه موجب شد پیامبر ص از باب محبت و توصیف این جایگاه بی‌نظیر، ایشان را «أمّ أبيها» (مادر پدرش) خطاب کنند. اعطای این لقب به دختر - احتمالاً خردسالشان - به لحاظ عرفی و عاطفی کاملاً معقول و پسندیده است.
یک نکته را نیز لازم می دانم تذکر دهم و آن این که: در منابع آمده که پیامبر ص دست حضرت زهرا را می‌بوسید، نکته مهم این است که ما بدانیم این کار مربوط به چه زمانی بوده؟ خردسالی آن حضرت یا قبل از ازدواج و هنگام بلوغ یا زمانی که چند فرزند داشت؟ نقل یک مطلب تاریخی بدون نکات روشن کننده فضای خلق آن قضاوت را دشوار می‌سازد.
توضیح اینکه: اگر در دوران کودکی باشد، این کار معمول است و نیز ممکن است برای بالا بردن شأن دختر باشد آن هم زمانی که دختران را زنده به گور می‌کردند.
البته نقلی که می‌گوید حضرت سینه زهرا س را می بوسید فاقد سند متصل معتبر در منابع اصلی حدیثی است و احتمالا مجعول مناقب‌نگاران و مناقب غیر پژوهشی متأخر است.
بسم الله الرحمن الرحیم
