928) تفسیری جدید برای «ام ابیها»

تفسیری جدید برای «ام ابیها»

یکی از کنیه‌ها یا القاب حضرت فاطمه زهرا س «ام ابیها» است به معنای مادر پدر خویش. در باره علت این کنیه اختلاف زیادی وجود دارد؛ برای مثال: - همانطور که پیامبر اسلام(ص) خود را مدیون مادرش آمنه می‌دانست، خود را مدیون دخترش فاطمه(س) نیز می‌دانست. ازاین‌رو، آن حضرت به فاطمه(س)، لقب أم‌ ابیها را داد. ( مظاهری، فاطمه دختری از آسمان، ۱۳۸۶ش، ص۲۸.)

- گفته شده از آنجا که رفتار پیامبر(ص) نسبت به دخترش، همانند رفتار فرزند نسبت به مادر بود و رفتار فاطمه(س) با پدرش نیز همچون رفتار مادر با فرزند بود، به فاطمه(س)، ام ابیها گفته شده است (ام عاطفی)؛ چنانکه نقل شده است پیامبر(ص) دست فاطمه(س) را می‌بوسید، هنگام سفر آخرین نفر از او خداحافظی می‌کرد و پس از بازگشت از سفر نیز نخست به دیدار او می‌رفت. در مقابل، فاطمه(س) نیز همچون مادر به پیامبر(ص) محبت می‌ورزید، از او نگهداری می‌کرد و زخم‌ها و درد و رنج‌هایش را درمان می‌کرد. (رحمانی همدانی، فاطمة الزهرا(س) بضعة قلب مصطفی(ص)، ۱۴۱۳ق، ج۱، ص۲۰۴.)

- مادر هر چیزی، اصل و ریشه آن است مانند ام الکتاب و ام القری(مکه). ممکن است مراد پیامبر(ص) از این کنیه، این بوده که فاطمه(س)، اصل و اساس درخت نبوت است، فرزندان او، میوه‌اش و شیعیان شاخ و برگ‌های آن هستند. (رحمانی همدانی، فاطمة الزهرا(س) بضعة قلب مصطفی(ص)، ۱۴۱۳ق، ج۱، ص۲۰۴ و ۲۰۵.)

- از آنجا که همسران پیامبر(ص)، با کنیه «ام المؤمنین» گرامی داشته شدند، برای اینکه گمان نشود که آنها برترین زنان هستند، پیامبر(ص)، فاطمه(س) را ام ابیها خواند تا بفهماند که اگر همسران پیامبر، مادر مؤمنان هستند، فاطمه، مادر پیامبر است. (رحمانی همدانی، فاطمة الزهرا(س) بضعة قلب مصطفی(ص)، ۱۴۱۳ق، ج۱، ص۲۰۴.)

- منظور از «ام ابیها» ام تربیتی است. (این تفسیر منسوب به آیت الله بهاء الدینی است.)

هرچند هریک از تفاسیر فوق ممکن است صحیح باشد ولی ممکن است برخی ذوق‌ها و فهم‌ها - مانند ذوق و فهم این فقیر حقیر الی الله - را سیراب نکند و آرام‌بخش عطش فهم نباشد؛ از این رو آنچه پس از تأمل در وجه این کنیه به آن ملهَم شدم، این است که «ام ابیها» از جهت وجودی و بقای آن است؛

توضیح این‌که: فرزند وجودش را از طریق مادر به دست می‌آورد و در رحم او پرورش می‌یابد، از طرفی امامان معصوم ع ادامه دهنده راه پیامبر اکرم ص و گویا ضمان بقای وجودی او هستند و از این رو حضرت فرمود: «حسین منی و انا من حسین». حسین من معلوم است ولی «انا من حسین» به این اعتبار است که عاشورا ضامن بقای شریعت پیامبر خاتم ص است؛ بنابراین، چون امامان معصوم ع ادامه دهنده حاصل زحمات پیامبر اکرم ص و به تعبیر دیگر گویا ضامل بقای حیات پیامبرند و همه از فرزندان حضرت زهرا س هستند، از این رو پیامبر ص ادامه حیات خود را از دخترش دارد و بر این اساس فرمود: «ام ابیها»؛ یعنی کسی که پدرش حیات خود را از او دارد؛ زیرا اگر او نبود فرزندان او هم نبودند و اگر فرزندان او نبودند، شریعت کامل نمی‌شد و همه چیز ابتر می‌ماند، و این تفسیر را می‌توان تفسیر «لولاک لما خلقت الافلاک و لولا علی لما خلقتک و لولا فاطمه لما خلقتکما» دانست؛ زیرا با وجود علی ع و فاطمه س است که امامان معصوم ع به وجود آمدند و با وجود آن‌هاست که شریعت کامل شد و اگر این‌ها نبودند شریعت ناقص باقی می‌ماند و چون خدا کار ناقص انجام نمی‌دهد، اساساً پیامبر اکرم ص و به تبع او کائنات را خلق نمی‌کرد و این است معنای «لولا علی لما خلقتک و لولا فاطمه لما خلقتکما»

927) نشست کاستی‌ها و ساحت‌های نو در ترجمه قرآن (دانشگاه ادیان و مذاهب)/3

4. ترجمه و رسانه

از راه‌های گوناگون می‌توان رسانه را در خدمت ترجمه و تبیین قرآن قرار داد که مهم‌ترین آن‌ها عبارتند از:

۱. زیرنویس‌نگاری تخصصی و چندرسانه‌ای

زیرنویس فیلم‌ها، مستندها و جلسات ترتیل تصویری، حساس‌ترین نقطه برخورد مخاطب جهانی با متن قرآن است.

مشکلات و چالش‌ها:

- محدودیت‌ فضا

سرعت خوانش زیرنویس (طبق استانداردهای جهانی معمولاً حداکثر ۱۷ تا ۲۰ کاراکتر در ثانیه)، تعداد خطوط (حداکثر دو خط) و زمان‌بندی دقیق با ریتم تلاوت یا گفتار.

راه حل:

1. حذف یا تلفیق توضیحات اضافی از متن یا با متن.

2. تکمیل با میان پرده

3. هماهنگی سکانس با زیرنویس که در صورت لزوم سکانس طولانی تر شود.

4. زیرنویس‌های روان

- چالش‌های معنایی و استراتژیک با حذف توضیحات تفسیری

کژتابی به دلیل حذف توضیحات

- عدم انعکاس طنین‌های دراماتیک

راه حل: در انیمیش و موشن‌گرافی امکان پس زمینه مناسب و تلفیق آهنگ یا هماهنگ کردن آهنگ. مثلا هنگام قرائت «اهدنا الصراط المستقیم» یک راه نورانی مستقیم در پس زمینه یا صفحه نمایش ترسیم شود. همچنین در آیات حزن انگیز آهنگ حزین انتخاب و هماهنگ شود.

- انتخاب نوع ترجمه یا تلفیقی از انواع ترجمه به حسب نیاز و لحاظ ظرفیت فضا و شرایط

2. میان پرده

مانند آنچه در فیلم‌های صامت چارلی چاپلین اعمال شده.

میان پرده و زیرنویس برای فیلم و انیمیشن مناسب است.

3. ترجمه شنیداری (رادیویی)

صدا در رسانه فقط خوانش ترجمه نیست، بلکه فضاسازی معنایی است:

• چالش مهم: تلفیق متن و توضیحات تفسیری و خلط آن‌ها با یکدیگر.

4. ترجمه صوتی لایه‌مند (با هدف انتقال مؤثر طنین درآماتیک و تأثیرمتن مبدأ)

• لحن و آهنگ ( در رسانه): انتقال طنین عاطفی و آهنگ آیات (سجع، فاصل, ریتم‌های هماهنگ با زمان و مکان (در جنگ، شهر، مکه، مدینه و ...) که پیش‌تر درباره‌اش گفتگو کردیم) از طریق تنظیم تن صدا و سکوت‌های به‌موقع در دوبله یا نریشن.

4. تصویرسازی شناختی و موشن‌گرافی

اینجا همان نقطه‌ای است که رسانه می‌تواند ضعف ترجمه مکتوب را جبران کند. بسیاری از مفاهیم قرآن دارای تصاویر شناختی عمیق هستند (مانند «حَبْل اللَّه»، «صرَاطَ الْمُسْتَقيمَ»، «نُورٌ عَلَى نُورٍ»، «مشْكَاةٍ»).

• با استفاده از انیمیشن، موشن‌گرافی و گرافیک متحرک، می‌توان تصویر شناختی درون آیه را به تصویر بصری تبدیل کرد؛ نه به معنای تفسیر به رأی، بلکه به معنای نمایش دقیق حوزه تجربه‌ای که واژه در زبان عربی عصر نزول داشته است، تا مخاطب رسانه تصویر را لمس کند و سپس ترجمه دقیق ارائه شود.

5. دسترس‌پذیری رسانه‌ای برای گروه‌های خاص

یکی از مهم‌ترین و مهجورترین ساحت‌ها در جهان اسلام، دسترس‌پذیری قرآن برای افراد با نیازهای ویژه (مانند ناشنوایان و نابینایان) از طریق رسانه است:

• زیرنویس‌نگاری ویژه ناشنوایان (SDH): انتقال لحن، سکوت‌ها، فضای عاطفی تلاوت و متن ترجمه به‌صورت متون بصری نشانه‌گذاری‌شده.
• توضیحات صوتی (Audio Description - AD): برای نابینایان، علاوه بر خوانش صوت ترجمه، توصیف فضاهای بصری مستندهای قرآني یا حرکات و مفاهیم مرتبط با آیات انجام می‌شود.

توضیح بیشتر

برای اینکه این دو مفهوم (SDH برای ناشنوایان و AD برای نابینایان) در بستر ترجمه و رسانه‌های قرآنی کاملاً ملموس شوند، آن‌ها را با مثال‌های عینی بررسی می‌کنیم:

- ناشنوا: زیرنویس‌نگاری ویژه ناشنوایان

الف) SDH

در یک زیرنویس معمولی (Standard Subtitle)، فقط متن ترجمه نوشته می‌شود:

«خداوند هیچ‌کس را جز به اندازه توانش تکلیف نمی‌کند… پروردگارا ما را مؤاخذه نکن…»

اما در SDH (زیرنویس ویژۀ ناشنوایان)، زیرنویس باید با نشانه‌گذاری‌های رسانه‌ای غنی شود تا حس فضا منتقل گردد:

• [صدای تلاوت با لحن خاشعانه و ترتیل آهسته آغاز می‌شود]
• (ترجمه زیرنویس با رنگ متمایز یا در مرکز): «خداوند هیچ‌کس را جز به اندازه توانش تکلیف نمی‌کند…»
• [تغییر لحن قاری به حالت التماس و نیایش شدید، مکث کوتاه همراه با پژواک]
• (ترجمه زیرنویس): «پروردگارا! اگر فراموش کردیم یا خطا رفتیم، ما را مؤاخذه نکن…»
• [صدای آمین جمع در پس‌زمینه با طنین آرام]

یا در تلاوت آیات قهر و عذاب (مانند انتهای سوره ملک یا واقعه)، SDH نشان می‌دهد که [قاری با لحنی هشداردهنده و با تأکید روی حروف صفیر و قلقله می‌خواند] تا ناشنوا متوجه ابهت و شدت لحن بشود. همچنین پروژه‌های بزرگی مثل «پروژه قرآن تبْیان » در جهان عرب (که برنده جایزه جهانی ملک فیصل هم شده) یا ترجمه قرآن به زبان اشاره بریتانیایی (BSL) از همین دست تلاش‌های رسانه‌ای برای ناشنوایان هستند.

ب) ترجمهٔ پویا و کینتیک

به‌جای قرار دادن یک سطر متن ایستا در پایین کادر، کلمات با وزن، ریتم و ضرب‌آهنگِ صوت روی صفحه جان می‌گیرند:

• واژه‌ای که فریاد زده می‌شود یا تأکید انذاری دارد، بزرگ‌تر و برجسته‌تر می‌شود.
• واژگان ملایم و تسکین‌بخش با حل‌شدن (Fade) نرم و حرکات آرام پدیدار می‌گردند.
• این شیوه به‌ویژه در رسانه‌های کوتاه‌مدت (Reels، موشن‌گرافیک و ویدیوهای قرآنی) انتقال حس بلاغی را چندین برابر می‌کند.

ج) هم‌ترازی شناختی و بار چندحسی

یکی از مباحث مدرن AVT، پرهیز از «تداخل حسی» است:

• اگر تصویری نمادین خودش حامل معنای عمیقی است (مثلاً نمایش صحنه‌ای از غرق شدن فرعونیان یا تمثیل آتش و خاکستر)، زیرنویس نباید آن را دوباره به‌شکل طولانی توصیف کند.
• ترجمه باید فضای تنفس حسی برای مخاطب باقی بگذارد تا چشم میان خواندن زیرنویس و ادراک تصویر تقسیم کار کند (قانون سرعـت خوانش چشـم یا Reading Speed - معمولاً ۱۲ تا ۱۵ حرف در ثانیه).

-نابینا: توضیحات صوتی

• افکت‌ها و موسیقی محیطی (مانند: [صدای همهمهٔ جمعیت و وزش باد شدید]).
• لحن و اتمسفر عاطفی کلام (مانند: [با لحن هشداردهنده و ضرب‌آهنگ تند]).

برای افراد نابینا یا کم‌بینا که پای یک مستند قرآنی، موشن‌گرافی تفسیری یا برنامه‌های ویدئویی معارف می‌نشینند، تصاویر، نقشه‌ها، فضاسازی‌های بصری و حرکات گرافیکی صفحه برایشان نامرئی است. «توضیحات صوتی» یک راوی دوم (یا صدای مکمل) است که در لابه‌لای اصوات اصلی یا در مکث‌های کوتاه، فضاهای بصری را توصیف می‌کند.

مثال عینی: مستند یا موشن‌گرافی تاریخی قرآن (مثلاً داستان اصحاب کهف یا طوفان نوح)

فرض کنید در یک مستند تلویزیونی قرآنی، آیه مربوط به کشتی نوح پخش می‌شود و روی صفحه یک انیمیشن سه‌بعدی و گرافیکی از کوه جودی، امواج سهمگین آب و نشستن کشتی ظاهر می‌شود.

• صدای مستند (تلاوت یا گفتار راوی): «وَقيلَ يَا أَرْضُ ابْلَعي مَاءَك وَيَا سَمَاءُ أَقْلعي وَغيضَ الْمَاءُ وَقُضيَ الْأَمْرُ…»
• در این میان، یک مکث چندثانیه‌ای در صدا ایجاد می‌شود.
• صدای راوی توصیفات صوتی (AD) در این مکث کوتاه وارد می‌شود:(با صدایی ملایم و متمایز): [تصویر گرافیکی: آب طوفان فروکش می‌کند. بدنه عظیم کشتی بر دامنه سنگی و قهوه‌ای‌رنگ کوه جودی آرام می‌گیرد. نور خورشید از میان ابرهای تیره می‌تابد.]
• ادامه صوت مستند: «…وَاسْتَوَتْ عَلَى الْجُودي…»

یا در برنامه‌های آموزشی قرآن برای کودکان نابینا یا مستندهای سفرهای باستان‌شناختی قرآن (مانند قوم عاد و ثمود)، AD کمک می‌کند نابینا بفهمد در تصویر چه بنای تاریخی، سنگ‌نوشته یا نقشه‌ای در حال نمایش است تا از جریان فهم رسانه‌ای ترجمه و تفسیر عقب نماند.

"ما در SDH (زیرنویس ویژۀ ناشنوایان)، زیرنویس باید با نشانه‌گذاری‌های رسانه‌ای غنی شود تا حس فضا منتقل گردد: [صدای تلاوت با لحن خاشعانه و ترتیل آهسته آغاز می‌شود] (ترجمه زیرنویس با رنگ متمایز یا در مرکز): «خداوند هیچ‌کس را جز به اندازه توانش تکلیف نمی‌کند…» [تغییر لحن قاری به حالت التماس و نیایش شدید، مکث کوتاه همراه با پژواک] (ترجمه زیرنویس): «پروردگارا! اگر فراموش کردیم یا خطا رفتیم، ما را مؤاخذه نکن…» [صدای آمین جمع در پس‌زمینه با طنین آرام] یا در تلاوت آیات قهر و عذاب (مانند انتهای سوره ملک یا واقعه)، SDH نشان می‌دهد که [قاری با لحنی هشداردهنده و با تأکید روی حروف صفیر و قلقله می‌خواند] تا ناشنوا متوجه ابهت و شدت لحن بشود. همچنین پروژه‌های بزرگی مثل «پروژه قرآن تبْیان (Tibyan Project)» در جهان عرب (که برنده جایزه جهانی ملک فیصل هم شده) یا ترجمه قرآن به زبان اشاره بریتانیایی (BSL) از همین دست تلاش‌های رسانه‌ای برای ناشنوایان هستند."

ادامه دارد.

926) نشست کاستی‌ها و ساحت‌های نو در ترجمه قرآن (دانشگاه ادیان و مذاهب)/2

خلاصه یادداشت‌ها که اجمالی از آن‌ها در نشست ارائه شد:

1. ضرورت بازنگری در سیاست‌گذاری قرآنی در حوزه ترجمه

- سیره تاریخی و الگوی تمدن‌ساز: فتح یثرب با قرآن

تاریخ صدر اسلام شاهدی انکارناپذیر بر این حقیقت است که یثرب (مدینه) نه با ارتش و شمشیر، بلکه با طنین و فهم مستقیم آیات قرآن فتح شد؛ مصعب بن عمیر با قرائت و تبیین اولیه کلام وحی دل‌ها را دگرگون ساخت.[1]

• فهم بدوی و اولیه آیات، انسان‌ساز است: روح زنده و بی‌پیرایه پیام وحی در همان لایه نخست فهم، شاکله فکری و روحی انسان را متحول می‌کند و معنویت را به اوج می‌رساند.
• جامعه امروز که با اضطراب‌ها و خلأهای معنوی دنیای مدرن مواجه است، بیش از پیش به اتصال بی‌واسطه با معارف کتاب خدا نیاز دارد. کوتاه‌ترین و مؤثرترین راه، همین قرائت همراه با درک مستقیم است.

- برتری مواجهه با ترجمه نسبت به تفسیر: دو تجلی انحصاری اعجاز

اگرچه تفسیر برای نخبگان و اهل تحقیق ضروری است، اما مواجهه با �متن قرآن همراه با ترجمه� برای عموم مخاطبان دارای دو حیث اعجازین است که تفاسیر متداول و مفصل، از بازتولید آن برای مخاطب عام ناتوان‌اند:

1. بهره‌مندی از اعجاز تجلی روحانی قرآن: ر.ک:‌ اعجاز بیانی و تأثیری قرآن کریم، ج2، جواهری.
2. بهره‌مندی از اعجاز تجلی متنی (نظم و ساختار اعجازین): ر.ک: مقاله «تجلی متنی خدا در قرآن»، قبسات، شماره 79، جواهری.

- اشتباه محاسباتی در اقتصاد فرهنگ قرآنی و بازگشت کلان سرمایه به بیت‌المال

در مهندسی فرهنگی دهه‌های اخیر، یک �خطای راهبردی در محاسبه� رخ داده است؛ تصور بر این بوده که سرمایه‌گذاری‌های سنگین و بودجه‌های کلان بازتوزیعی در بخش‌های نظارتی یا تفاسیر تخصصی چندجلدی، پاسخگوی نیاز عمومی جامعه است، در حالی که در زمینه ارتقای کیفی، توزیع فراگیر و در دسترس قرار دادن ترجمه‌های روان و دقیق قرآن هزینه و اهتمام شایسته‌ای صورت نگرفته است.

سرمایه‌گذاری در ترجمه قرآن، مصداق بارز سرمایه‌گذاری زودبازده با بالاترین نرخ سود معنوی و اجتماعی است:

• مکانیزم اثرگذاری: ترجمه روان قرآن، سریع‌ترین، بی‌واسطه‌ترین و عمومی‌ترین مسیر انتقال پیام الهی به توده‌های مردم است.
• بازگشت سرمایه: با تقویت ایمان و تعمیق تقوا از طریق انس با آیات، پدیده‌ای به نام �خودکنترلی درونی� فعال می‌شود. وقتی تقوا تقویت شود، معاصی و تخلفات مالی، اداری، اجتماعی و حقوقی کاهش می‌یابد. هزینه‌های هنگفتی که بیت‌المال ناچار است صرف دادگاه‌ها، پلیس، نظارت‌های سخت‌گیرانه، آسیب‌های اجتماعی و ترمیم انحرافات کند، با نهادینه‌شدن این خودکنترلی درونی کاهش یافته و به‌صورت چند ده برابری به جامعه و بیت‌المال بازمی‌گردد.

۳. واقعیت میدانی تیراژ و استقبال عمومی (کارآمدی تیراژ محور)

بررسی‌های آماری نشان می‌دهد که نیاز و میل جامعه همواره معطوف به نسخه‌های دارای ترجمه (در قطع‌های مختلف جیبی، رقعی، وزیری و…) بوده است، تا جایی که تیراژ ترجمه‌ها هزاران برابر تیراژ تفاسیر تحلیلی و تخصصی است. این خود نشان می‌دهد که بیشترین ظرفیت تغییر رفتار و تقویت پایه‌های فکری جامعه در گرو اصلاح، تقویت و ارزان‌سازی ترجمه‌هاست، نه در حبس مفاهیم قرآنی در کتابخانه‌های تخصصی.

۵. راهبرد تکمیلی: الگوی ترجمه غنی‌شده/ تفسیری

برای ارتقای ترجمه بدون سنگین‌کردن حجم آن، نباید میان ترجمه صرف و تفاسیر مفصل مردد ماند، بلکه راهبرد بهینه �ترجمه غنی‌شده� است:

• در این رویکرد، در ساختار خود ترجمه و یا در حواشی موجز و پیوسته آن، دیدگاه‌ها و دقایق تفسیری مکتب اهل‌بیت (ع) گنجانده می‌شود.
• واژگان و عبارات به‌گونه‌ای ترجمه و گزینش می‌شوند که بار معنایی، اشارات کلامی و معارف عمیق مکتب تشیع را در همان متن فشرده ترجمه حمل کنند؛ بدون آنکه مخاطب از جریان متن خارج شده و در تفصیلات فنی و اصطلاحات تفسیری گرفتار آید.

نتیجه‌گیری:

بنابراین، چرخش سیاست‌های قرآنی به سمت پشتیبانی، غنی‌سازی و نشر گسترده ترجمه‌های کاربردی قرآن کریم، نه‌تنها یک اولویت ترویجی، بلکه یک ضرورت امنیت اجتماعی، اخلاقی و اقتصادی برای بازتولید سرمایه اجتماعی و معنوی در کشور است.

********************************************

2. کاستی‌های ترجمه قرآن

بخش اول: کاستی‌های رایج در ترجمه‌های موجود قرآن

اکثر ترجمه‌های موجود قرآن (چه کهن و چه معاصر) با وجود خدمات بزرگان، از چند آسیب و کاستی رنج می‌برند که عموماً ناشی از عدم تفکیک دقیق میان �زبان مبدأ� و �زبان مقصد� یا غفلت از لایه‌های پنهان متن است:

1. کاستی لغوی و نحوی

(غفلت از معناشناسی دقیق واژگان و اکتفا به مترادف‌سازی‌های سطحی):

• • بسیاری از مترجمان برای واژگان کلیدی قرآن (مانند ظلم، کفر، هدایت، روح، امر، کتاب) معادل‌های ثابتی در فارسی در نظر می‌گیرند، در حالی که بار معنایی این واژگان بر حسب �سیاق� و �قرائن تفسیری� متغیر است.

2. کاستی در انتقال �لحن و آوا� (موسیقی متن و آهنگ گفتار):

• • قرآن یک متن موسیقایی و آوایی مهندسی‌شده است (به‌ویژه در بهره‌گیری از تکیه‌ها، هجاهای کشیده، حروف انفجاری و فواصل آیات یا فوااصل نزول). ترجمه‌های سنتی عمدتاً به معنای نحوی جمله بسنده کرده و �طنین دراماتیک� و آهنگ درونی آیات (نواخت کلام) را کاملاً محو می‌کنند.[1]

طنین دراماتیک به این معناست که گفتار یا صداگذاری، بار عاطفی، هیجانی و حسّیِ تنش، تعلیق، هیبت یا تضرع موجود در صحنه را با خود حمل کند. دراماتیک بودن یعنی صدا صرفاً �حامل داده و اطلاعات خشک� نباشد، بلکه �بازتاب‌دهنده وضعیت زیسته و موقعیت نمایشی کلام� باشد.

طنین دراماتیک در رسانه‌پردازی قرآنی، درآمیختن روح موقعیت متن وحی با ضرب‌آهنگ صداست؛ به گونه‌ای که برای مخاطب نابینا (در AD) یا شنونده پادکست و نماهنگ، واژه‌ها به تصاویری زنده، تپنده و سه‌بعدی در خیال تبدیل شوند، بی آنکه از مرز وقار و اصالت معنایی متن قرآن عدول شود.

یک نمونه مقایسه‌ای:

در ترجمه و خوانش صوتی گفتگوی فرعون و ساحران:

• رویکرد بدون طنین دراماتیک (گزارشی و مکانیکی):گوینده (با یکنواختی): ساحران گفتند ما به پروردگار جهانیان ایمان آوردیم. فرعون گفت: آیا پیش از آنکه به شما اجازه دهم به او ایمان آوردید؟

• رویکرد دارای طنین دراماتیک: طنین تسلیم و شیدایی ساحران: �ایمان آوردیم… به پروردگار جهانیان!�

طنین غیظ، غرور و تهدید فرعون (در فواصل تلاوت): �پیش از رخصت من؟! بی‌گمان دست‌ها و پاهایتان را بر خلاف یکدیگر خواهم برید…�

3. شکست در انسجام ساختاری و پیوستگی سوره (نگاه اتمیزه به آیات): (برخلاف ترجمه آزاد و معنایی نزدیک به آزاد)

یکی از بزرگ‌ترین آسیب‌های ترجمه‌نگاری قرآن، �آیه‌محوری مطلق� است. بسیاری از مترجمان تصور می‌کنند هر آیه جزیره‌ای مستقل است، در حالی که سوره‌های قرآن �وحدت سیاق� و مهندسی عمودی پیوسته‌ای دارند. قطع کردن ارتباط بندهای معنایی و رها کردن پیوستگی سوره در ترجمه، مخاطب فارسی‌زبان را از درک جریان پیوسته کلام محروم می‌کند.

4. فارسی زدگی و عربی‌زدگی

• • برخی ترجمه‌ها به سمت تکلف متون کهن فارسی میل می‌کنند و کلماتی مهجور و نامفهوم به کار می‌برند (که خواننده باید خود آن‌ها را ترجمه کند!)؛ و برخی دیگر چنان تحت‌اللفظی‌اند که ساختار نحوی و بلاغی زبان عربی را به زور وارد زبان فارسی می‌کنند که حاصل آن جملاتی نامفهوم و دور از فصاحت است.

5. انفعال روش‌شناختی در مواجهه با موانع فرهنگی و استعاری:

بسیاری از مترجمان در مواجهه با استعاره‌های شناختی قرآن (مانند تمثیلات نور و ظلمت، یا عناصر فرهنگی خاص عصر نزول) یا آن‌ها را بی‌محتوا ترجمه می‌کنند و یا به توجیهات کلامی بیرونی روی می‌آورند بدون اینکه تصویر زنده‌ی متن را منتقل کنند.

مثل ترجمه يَا أُخْتَ هَارُونَ (ای هم‌تبارِ هارون / ای از تبارِ هارون/ خواهر خونی هارون)/ وَلَمَّا سُقِطَ فِي أَيْدِيهِمْ (چون دست‌وپایشان را گم کردند/ چون کار از دستشان به در رفت و درماندند)/ حَتَّى يَلِجَ الْجَمَلُ فِي سَمِّ الْخِيَاطِ (تا آن‌گاه که شتر از [دروازه‌ای بسان] سوراخ سوزن بگذرد).[2]

بخش دوم: ساحت‌های نو و رویکردهای مدرن در ترجمه قرآن

...

*******************************************