930) نقد و بررسی نظریه «تعدد و اختلاف قرائات»/ برشی از کتاب برهان تاریخی بر تحریف ناپذیری قرآن
تعدد و اختلاف قرائات
در برابر شبهه اختلاف قرائات در مسئله تحریف قرآن پاسخهای متعددی ارائه شده که برهان تاریخی پاسخ «مختار» است، لیکن غالب دانشمندان اهل تسنن و برخی شیعیان با پاک کردن صورت شبهه به این نظریه گرایش نشان دادهاند که اساساً «اختلاف قرائات تدبیری از سوی شارع» است. پاسخ و نقد را به نقل از کتاب «برهان تاریخی بر تحریفناپذیری قرآن» نقل میکنیم و به خواست خدا مطالب تکمیلی را با تفصیل در مقاله مستقلی ارائه خواهیم کرد.
برشی از کتاب:
ص 140 -145 و ص 224- 225
اهل تسنن عمدتاً با استناد به احادیث «سبعة احرف» و برخی از قرآنپژوهان شیعی[1] (که در قیاس با دیگر دیدگاههای علمای شیعه شاذّ تلقّی میشود) بر این باورند که اختلاف قرائت تدبیری از سوی خود پیامبر اکرم بوده است؛ از این رو طرح تحریف به سبب اختلاف قرائات بیمعنی و مهمل است؛ یعنی یک مزیّت و امتیاز نقطه منفی جلوه داده شده است. استاد فضلی در این باره آورده است:
«از مجموع سخنى كه بازگو كرديم، مىتوانيم به طور فشرده نتيجهگيرى كنيم كه قرائات قرآنى در رابطه با اختلافشان به دو سبب و علت عمده و اساسى بازمىگردد :
۱. تعدّد نزول
قرائت نبى اكرم و بسيارى از قرائاتى كه از صحابه روايت شده است - و آنها به نوبۀ خود از آن حضرت نقل كردهاند - و نيز پارهاى از تقريرات و تأييدات رسول اكرم نسبت به قرائت مسلمين، تحت همين علت و سبب اختلاف قراءات مندرج است.
[افزون بر آنچه در ادامه میآید و به عنوان پاسخ یا نقد تکمیلی این ادعا، به نقل از صفحات 224 و 225 کتاب:
... در صحیحه زراره از امام باقر آمده است: «إن القرآن واحد نزل من عند واحد و لكن الاختلاف يجيئ من قبل الرواة؛ قرآن يكى است و از جانب يكى نازل شده است؛ اما اين اختلاف قرائات از جانب قاريان پديد مىآيد.» (اصول الكافى، محمد بن یعقوب، ج 2، ص 630، حديث 12.)
حکمت و بلاغت نیز موافق یکی بودن قرائت قرآن است؛ زیرا تعدد قرائت موجب نقوذ تشکیک و بیاعتباری و کاسته شدن از تأثیر در ذهن مخاطب میشود که با حکمت الهی در تعارض است.]
[ادامه سخن فضلی:]
۲. تعدد لهجهها
شمار معدودى از رفتار و كردار خود نبى اكرم و بسيارى از تقريرات آن حضرت نسبت به قرائات مسلمين ناشى از همين سبب و علت مىباشد، و بايد آنها را قرائاتى برشمرد كه زير پوشش چنين علت و سببى قرار مىگيرند.
و هم چنين نتيجه مىگيريم كه اين تعدد و تنوع در قرائات به منظور تسهيل و توسعه بر امت اسلامى پديد آمده است، امتى كه مشمول مرحمت الهى هستند و با عنوان «امّت مرحومه» از ساير امم ممتازند. اگر ما به مطالبى رجوع كنيم كه آنها را طى بحث از «تطور قرائات» بازگو کردیم، به نتيجۀ ديگرى نيز واقف مىگرديم، و آن اين است كه پارهاى از همين وجوه و قرائات مشمول قاعدۀ مربوط به «قراءات شاذه» هستند، و علما آنها را در شمار قراءات شاذه تلقى كردهاند.»[2]
استاد معرفت نیز با اطلاق «لهجه» بر شماری از این اختلافات و بدون مرزبندی مشخص بین «لهجه» و «لغت» به نوعی تأیید و همراهی پیامبر اکرم در مورد اختلاف قرائات در اندازه لهجه را انعکاس داده است. از ظاهر عبارتهای او بر میآید مراد او از لهجه که گاه آن را با «لغت» مترادف میداند، اختلافهایی است که به تغییر معنا نینجامد؛ مانند تغییر حرکات، تغییر جای حروف، حذف یا تبدیل حروف، و مانند اینها.[3] وی دو روایت از روش پیامبر اکرم در این خصوص نقل کرده است:
«در حدیث ابو عالیه آمده است: "پنج نفر به نمایندگی از گروهی نزد رسول خدا قرائت کردند و با یکدیگر در "لغت" اختلاف داشتند، رسول خدا به قرائت همه آنها راضی شد ولی قرائت بنیتمیم بهترین آنها بود."[4]»[5]
نقد و بررسی
این روایت با آنچه خود ایشان در ادامه آورده، سازگاری ندارد: «و قرأ بعضهم: من ان تيمَنه بقنطار (آل عمران، 75) بكسر التاء، و تخفيف الياء و فتح الميم، و سكون النون. قال الدانى: و هى لغة تميم، اى لهجتها الخاصة»[6].
این درحالی است که این لهجه در قرآن نیامده است؛ پس تمیم اعرب نبودهاند؛ از این رو یا اصل روایت ساختگی است و یا دستکم در مورد قوم تمیم مبالغه شده است. در روایات مربوط به توحید مصاحف آمده است که عثمان گفت: «إذا اختلفتم أنتم و زيد بن ثابت في شيء من القرآن فاكتبوه بلسان قريش فإنما نزل بلسانهم»[7]؛ یعنی اصل و معیار لهجه قریش بوده است.
ابوعبید در کتاب غریب الحدیث نیز در این باره گفته است: ««قوله: سبعة أحرف، يعني سبعة لغات من لغات العرب، و ليس معناه أن يكون في الحرف الواحد سبعة أوجه، هذا لم نسمع به قط، و لكن نقول: هذه اللغات السبع متفرقة في القرآن، فبعضه نزل بلغة قريش، و بعضه نزل بلغة هوازن، و بعضه نزل بلغة هذيل، و بعضه نزل بلغة أهل اليمن، و كذلك سائر اللغات و معانيها في هذا كله واحدة».[8]
نویسنده التمهید در ادامه روایت یاد شده آورده است:
«ابن ارقم گفته است: در مسجد رسول خدا با حضور ایشان نشسته بودیم که مردی وارد شد و گفت: سورهای از قرآن را عبدالله بن مسعود، زید بن ثابت و أبی بن کعب برای من تلاوت کردند، لیکن قرائت هر سه نفر با دیگری تفاوت داشت. قرائت کدامیک را برگزینم؟ حضرت سکوت کرد و علی که کنار حضرت نشسته بود، فرمود: هر کس قرآن را همان گونه که آموخته است، قرائت کند. همه قرائتها نیکو است.»[9]
نقد و بررسی
اختلاف قرائات فی الجمله در زمان حیات پیامبر اکرم وجود داشت و اگر حضرت در مورد لهجه احتمالاً سختگیری نمیکردند، در مورد اختلاف قرائت سختگیر بودند و واکنش منفی داشتند. دو روایت ذیل مؤید این سخن و ردّ کننده ادعای مماشات بلکه انتساب اختلاف قرائت به پیامبر اکرم است:
یکم) تفسير الطبري عن عبداللَّه [احتمالا بن مسعود است] : اختَلَفَ رَجُلانِ في سورَةٍ، فَقالَ هذا : أقرَأَنِي النَّبِيُّ وقالَ هذا : أقرَأَنِي النَّبِيُّ فَأُتِيَ النَّبِيُّ فَأُخبِرَ بِذلِكَ، قالَ : فَتَغَيَّرَ وَجهُهُ وعِندَهُ رَجُلٌ، فَقالَ: اقرَؤوا كَما عُلِّمتُم- فَلا أدري أبِشَيءٍ اُمِرَ أم بِشَيءٍ ابتَدَعَهُ مِن قِبَلِ نَفسِهِ- فَإِنَّما أهلَكَ مَن كانَ قَبلَكُمُ اختِلافُهُم عَلى أنبِيائِهِم. قالَ : فَقامَ كُلُّ رَجُلٍ مِنّا وهُوَ لايَقرَأُ عَلى قِراءَةِ صاحِبِهِ.[10]
تحلیل روایت
1. مراد از «وعِندَهُ رَجُلٌ» ظاهراً حضرت علی بوده است؛ چنانکه در روایت دیگر تصریح شده است.
2. «فَقالَ: اقرَؤوا كَما عُلِّمتُم» دو نوع معنی میشود: نخست: "هریک بر قرائت خود بخوانید که به آن آموختهاید" که این معنی درست نیست؛ زیرا با «فَتَغَيَّرَ وَجهُهُ» نمیسازد و این نشان میدهد که آنها یا یکی از آنها قرائتی شاذ داشته که یا آموخته و یا خود ساخته و نیز نشان میدهد قرائتی که از سوی پیامبر اکرم به آنها آموزش داده شده، شهرت داشته است؛ زیرا قرائت صحیح را بیان نکرد فقط به قرائت مشهوری که طبق آن تعلیم شدهاند، ارجاع فرمود.
معنای دیگر این است که: "قرائتهای خود را رها کنید و آنگونه که پیامبر اکرم به شما آموخته بخوانید".
3. «فَلا أدري أبِشَيءٍ اُمِرَ»؛ امر کننده حضرت علی است.
4. «فَلا أدري أبِشَيءٍ اُمِرَ أم بِشَيءٍ ابتَدَعَهُ مِن قِبَلِ نَفسِهِ»؛ یعنی نمیدانم پیامبر اکرم به او دستور داد به ما این گونه بگوید یا از طرف خودش گفت.
5. «فَإِنَّما أهلَكَ ...»؛ این عبارت نیز مؤید خشم پیامبر اکرم است.
6. «فَقامَ كُلُّ رَجُلٍ مِنّا وهُوَ لايَقرَأُ عَلى قِراءَةِ صاحِبِهِ»؛ این عبارت (پس در حالی که هریک از آنها قرائت متفاوتی با دیگری داشت، از نزد ما برخاست) اگر نتیجه «اقرَؤوا كَما عُلِّمتُم» باشد، مؤید تأیید اختلاف قرائات است که با «فَتَغَيَّرَ وَجهُهُ» و «فَإِنَّما أهلَكَ مَن كانَ ...» هماهنگ نیست.
7. «فَقالَ: اقرَؤوا» گوینده همان شخصی است که کنار پیامبر نشسته بوده و گویا سخن او تفسیر تغییر رنگ و اراده پیامبر بوده است؛ یعنی پیامبر سکوت کرده و توضیح را به آن شخص که حضرت علی بوده واگذار کرده و بعد نیز نقدی بر سخن حضرت علی وارد نکرده که بر رضایت کامل ایشان دلالت دارد
دوم) تفسير الطبري عن عبداللَّه بن مسعود : تَمارَينا [المِراء : الجدال] في سورَةٍ مِنَ القُرآنِ، فَقُلنا: خَمسٌ وثَلاثونَ، أو سِتٌّ وثَلاثونَ آيَةً، قالَ : فَانطَلَقنا إلى رَسولِ اللَّهِ فَوَجَدنا عَلِيّاً يُناجيهِ، قالَ : فَقُلنا: إنّا اختَلَفنا فِي القِراءَةِ، قالَ : فَاحمَرَّ وَجهُ رَسولِ اللَّهِ وقالَ : إنَّما هَلكَ مَن كانَ قَبلَكُم بِاختِلافِهِم بَينَهُم. قالَ: ثُمَّ أسَرَّ إلى عَلِيٍّ شَيئاً، فَقالَ لَنا عَلِيٌّ : إنَّ رَسولَ اللَّهِ يَأمُرُكُم أن تَقرَؤوا كَما عُلِّمتُم.[11]
تحلیل روایت
1. فراز «فَاحمَرَّ وَجهُ ...» نشان دهنده خشم پیامبر اکرم از اختلاف قرائات است.
2. فراز «إنَّما هَلكَ ...» مؤید واکنش تند و خشم پیامبر اکرم در برابر اختلاف قرائات است.
3. فراز «إنَّ رَسولَ اللَّهِ يَأمُرُكُم ...» همان برداشت پیشین را به دست میدهد، لیکن در این روایت تتمه معارضی وجود ندارد، درحالی که در روایت پیشین خاتمه معارض وجود دارد.
نتیجه اینکه انتساب اختلاف قرائت به پیامبر اکرم درست نیست بلکه عکس رفتار ایشان است و اگر بخواهیم همراهی کنیم و از ضعف اسناد روایات بگذریم، نهایتاً تا حد تغییر لهجه بدون تغییر معنا مماشات میکنیم (مانند: کفُواً، کفُؤاً، کفؤاً؛ یا مُؤْصَدَةٌ و مُوصَدَةٌ (البلد، 20 و الهمزة، 8)) که البته به باور نگارنده همین مقدار نیز ممنوع و منحصر به کسانی است که نتوانند لهجه را رعایت کنند. بله، مماشات در اندازه آهنگ و ادای صفات حروف (مانند رعایت صفت قلقله، استعلاء، و ...) مطلب دیگری است نه تغییر لهجه در اندازه تغییر حروف و جابجایی و مانند اینها.[12]
گذشته از این، همه اختلاف قرائات با این پاسخ قابل حل نیست؛ زیرا شماری از اختلاف قرائات فراتر از اختلاف در لهجه است.
[1] . ر.ک: عبدالهادی فضلی، مقدمهای بر تاریخ قراءات قرآن کریم، ص 132- 133.
[2] . عبدالهادی فضلی ، القراءات القرآنیة، ص 104- 105..
[3] . ر.ک: محمدهادی معرفت، التمهيد في علوم القرآن، ج2، ص 22- 30.
[4] . محمد بن جریر طبری، جامع البیان، ج1، ص 15.
[5] . محمدهادی معرفت، التمهيد في علوم القرآن، ج2، ص 26- 27.
[6] . محمدهادی معرفت، التمهيد في علوم القرآن، ج2، ص 27.
[7] . ر.ک: مقدمتان في علوم القرآن، صفحه: ۱۹؛ علی کورانی، تدوین القرآن، ص 320؛ محمدحسین جلالی حسینی، دراسة حول القرآن الکریم، ص 121.
[8]. ابوعبید، غريب الحديث، ج3، ص 159؛ ابوشامه مقدسي، المرشد الوجيز، ص ٩١.
[9] . محمد بن جریر طبری، جامع البیان، ج1، ص 10.
[10] . همان، ص ۱۲.
[11] . محمد بن جریر طبری، جامع البیان، ج ۱، ص ۱۲؛ مسند ابن حنبل، ج ۱، ص ۲۲۶، ح ۸۳۲ ؛ ابن حبّان، الصحيح ج ۳، ص ۲۲؛ متقی هندی، كنز العمّال، ج ۲، ص ۳۳۹، ح ۴۱۸۳ ؛ ابن شهرآشوب، المناقب، ج ۲، ص ۴۲؛ محمدباقر مجلسی، بحار الأنوار، ج ۴۰، ص ۱۵۶، ذيل ح ۵۴.
[12] . برای آگاهی از آرای مختلف ر.ک: محمدهادی معرفت، التمهيد في علوم القرآن (ويرايش جديد)، ج2، ص: 83- 94.
بسم الله الرحمن الرحیم
