930) نقد و بررسی نظریه «تعدد و اختلاف قرائات»/ برشی از کتاب برهان تاریخی بر تحریف ناپذیری قرآن

تعدد و اختلاف قرائات
در برابر شبهه اختلاف قرائات در مسئله تحریف قرآن پاسخ‌های متعددی ارائه شده که برهان تاریخی پاسخ «مختار»‌ است، لیکن غالب دانشمندان اهل تسنن و برخی شیعیان با پاک کردن صورت شبهه به این نظریه گرایش نشان داده‌اند که اساساً «اختلاف قرائات تدبیری از سوی شارع» است. پاسخ و نقد را به نقل از کتاب «برهان تاریخی بر تحریف‌ناپذیری قرآن» نقل می‌کنیم و به خواست خدا مطالب تکمیلی را با تفصیل در مقاله مستقلی ارائه خواهیم کرد.

برشی از کتاب:‌

ص 140 -145 و ص 224- 225

اهل تسنن عمدتاً با استناد به احادیث «سبعة احرف» و برخی از قرآن‌پژوهان شیعی[1] (که در قیاس با دیگر دیدگاه‌های علمای شیعه شاذّ تلقّی می‌شود)‌ بر این باورند که اختلاف قرائت تدبیری از سوی خود پیامبر اکرمˆ بوده است؛ از این رو طرح تحریف به سبب اختلاف قرائات بی‌معنی و مهمل است؛ یعنی یک مزیّت و امتیاز نقطه منفی جلوه داده شده است. استاد فضلی در این باره آورده است:

«از مجموع سخنى كه بازگو كرديم، مى‌توانيم به طور فشرده نتيجه‌گيرى كنيم كه قرائات قرآنى در رابطه با اختلافشان به دو سبب و علت عمده و اساسى بازمى‌گردد :

۱. تعدّد نزول

قرائت نبى اكرمˆ و بسيارى از قرائاتى كه از صحابه روايت شده است - و آن‌ها به نوبۀ خود از آن حضرت نقل كرده‌اند - و نيز پاره‌اى از تقريرات و تأييدات رسول اكرمˆ نسبت به قرائت مسلمين، تحت همين علت و سبب اختلاف قراءات مندرج است.

[افزون بر آنچه در ادامه می‌آید و به عنوان پاسخ یا نقد تکمیلی این ادعا، به نقل از صفحات 224 و 225 کتاب:

... در صحیحه زراره از امام باقر† آمده است: «إن القرآن واحد نزل من عند واحد و لكن الاختلاف يجيئ من قبل الرواة؛ قرآن يكى است و از جانب يكى نازل شده است؛ اما اين اختلاف قرائات از جانب قاريان پديد مى‏آيد.» (اصول الكافى، محمد بن یعقوب، ج 2، ص 630، حديث 12.)

حکمت و بلاغت نیز موافق یکی بودن قرائت قرآن است؛ زیرا تعدد قرائت موجب نقوذ تشکیک و بی‌اعتباری و کاسته شدن از تأثیر در ذهن مخاطب می‌شود که با حکمت الهی در تعارض است.]
[ادامه سخن فضلی:]

۲. تعدد لهجه‌ها

شمار معدودى از رفتار و كردار خود نبى اكرمˆ و بسيارى از تقريرات آن حضرت نسبت به قرائات مسلمين ناشى از همين سبب و علت مى‌باشد، و بايد آن‌ها را قرائاتى برشمرد كه زير پوشش چنين علت و سببى قرار مى‌گيرند.

و هم چنين نتيجه مى‌گيريم كه اين تعدد و تنوع در قرائات به منظور تسهيل و توسعه بر امت اسلامى پديد آمده است، امتى كه مشمول مرحمت الهى هستند و با عنوان «امّت مرحومه» از ساير امم ممتازند. اگر ما به مطالبى رجوع كنيم كه آن‌ها را طى بحث از «تطور قرائات» بازگو کردیم، به نتيجۀ ديگرى نيز واقف مى‌گرديم، و آن اين است كه پاره‌اى از همين وجوه و قرائات مشمول قاعدۀ مربوط به «قراءات شاذه» هستند، و علما آن‌ها را در شمار قراءات شاذه تلقى كرده‌اند.»[2]

استاد معرفت نیز با اطلاق «لهجه» بر شماری از این اختلافات و بدون مرزبندی مشخص بین «لهجه» و «لغت» به نوعی تأیید و همراهی پیامبر اکرمˆ در مورد اختلاف قرائات در اندازه لهجه را انعکاس داده است. از ظاهر عبارت‌های او بر می‌آید مراد او از لهجه که گاه آن را با «لغت» مترادف می‌داند، اختلاف‌هایی است که به تغییر معنا نینجامد؛ مانند تغییر حرکات، تغییر جای حروف، حذف یا تبدیل حروف، و مانند این‌ها.[3] وی دو روایت از روش پیامبر اکرمˆ در این خصوص نقل کرده است:

«در حدیث ابو عالیه آمده است: "پنج نفر به نمایندگی از گروهی نزد رسول خداˆ قرائت کردند و با یکدیگر در "لغت" اختلاف داشتند، رسول خداˆ به قرائت همه آن‌ها راضی شد ولی قرائت بنی‌تمیم بهترین آن‌ها بود."[4]»[5]

نقد و بررسی

این روایت با آنچه خود ایشان در ادامه آورده، سازگاری ندارد: «و قرأ بعضهم: من ان تيمَنه بقنطار (آل عمران، 75) بكسر التاء، و تخفيف الياء و فتح الميم، و سكون النون. قال الدانى: و هى لغة تميم، اى لهجتها الخاصة»[6].

این درحالی است که این لهجه در قرآن نیامده است؛ پس تمیم اعرب نبوده‌اند؛ از این رو یا اصل روایت ساختگی است و یا دست‌کم در مورد قوم تمیم مبالغه شده است. در روایات مربوط به توحید مصاحف آمده است که عثمان گفت: «إذا اختلفتم أنتم و زيد بن ثابت في شيء من القرآن فاكتبوه بلسان قريش فإنما نزل بلسانهم»[7]؛ یعنی اصل و معیار لهجه قریش بوده است.

ابوعبید در کتاب غریب الحدیث نیز در این باره گفته است: ««قوله: سبعة أحرف، يعني سبعة لغات من لغات العرب، و ليس معناه أن يكون في الحرف الواحد سبعة أوجه، هذا لم نسمع به قط، و لكن نقول: هذه اللغات السبع متفرقة في القرآن، فبعضه نزل بلغة قريش، و بعضه نزل بلغة هوازن، و بعضه نزل بلغة هذيل، و بعضه نزل بلغة أهل اليمن، و كذلك سائر اللغات و معانيها في هذا كله واحدة».[8]

نویسنده التمهید در ادامه روایت یاد شده آورده است:

«ابن ارقم گفته است: در مسجد رسول خداˆ با حضور ایشان نشسته بودیم که مردی وارد شد و گفت: سوره‌ای از قرآن را عبدالله بن مسعود، زید بن ثابت و أبی بن کعب برای من تلاوت کردند، لیکن قرائت هر سه نفر با دیگری تفاوت داشت. قرائت کدام‌یک را برگزینم؟ حضرت سکوت کرد و علی† که کنار حضرت نشسته بود، فرمود: ‌هر کس قرآن را همان گونه که آموخته است، قرائت کند. همه قرائت‌ها نیکو است.»[9]

نقد و بررسی

اختلاف قرائات فی الجمله در زمان حیات پیامبر اکرمˆ وجود داشت و اگر حضرت در مورد لهجه احتمالاً سخت‌گیری نمی‌کردند، در مورد اختلاف قرائت سخت‌گیر بودند و واکنش منفی داشتند. دو روایت ذیل مؤید این سخن و ردّ کننده ادعای مماشات بلکه انتساب اختلاف قرائت به پیامبر اکرمˆ است:

یکم) تفسير الطبري عن عبداللَّه [احتمالا بن مسعود است] : اختَلَفَ رَجُلانِ في سورَةٍ، فَقالَ هذا : أقرَأَنِي النَّبِيُّˆ وقالَ هذا : أقرَأَنِي النَّبِيُّ ˆ فَأُتِيَ النَّبِيُّˆ فَأُخبِرَ بِذلِكَ، قالَ : فَتَغَيَّرَ وَجهُهُ وعِندَهُ رَجُلٌ، فَقالَ: اقرَؤوا كَما عُلِّمتُم- فَلا أدري أبِشَي‏ءٍ اُمِرَ أم بِشَي‏ءٍ ابتَدَعَهُ مِن قِبَلِ نَفسِهِ- فَإِنَّما أهلَكَ مَن كانَ قَبلَكُمُ اختِلافُهُم عَلى‏ أنبِيائِهِم. قالَ : فَقامَ كُلُّ رَجُلٍ مِنّا وهُوَ لايَقرَأُ عَلى‏ قِراءَةِ صاحِبِهِ.[10]

تحلیل روایت

1. مراد از «وعِندَهُ رَجُلٌ» ظاهراً حضرت علی† بوده است؛ چنان‌که در روایت دیگر تصریح شده است.

2. «فَقالَ: اقرَؤوا كَما عُلِّمتُم» دو نوع معنی می‌شود: نخست: "هریک بر قرائت خود بخوانید که به آن آموخته‌اید" که این معنی درست نیست؛ زیرا با «فَتَغَيَّرَ وَجهُهُ» نمی‌سازد و این نشان می‌دهد که آن‌ها یا یکی از آن‌ها قرائتی شاذ داشته که یا آموخته و یا خود ساخته و نیز نشان می‌دهد قرائتی که از سوی پیامبر اکرمˆ به آن‌ها آموزش داده شده، شهرت داشته است؛ زیرا قرائت صحیح را بیان نکرد فقط به قرائت مشهوری که طبق آن تعلیم شده‌اند، ارجاع فرمود.

معنای دیگر این است که: "قرائت‌های خود را رها کنید و آن‌گونه که پیامبر اکرمˆ به شما آموخته بخوانید".

3. «فَلا أدري أبِشَي‏ءٍ اُمِرَ»؛ امر کننده حضرت علی† است.

4. «فَلا أدري أبِشَي‏ءٍ اُمِرَ أم بِشَي‏ءٍ ابتَدَعَهُ مِن قِبَلِ نَفسِهِ»؛ یعنی نمی‌دانم پیامبر اکرمˆ به او دستور داد به ما این ‌گونه بگوید یا از طرف خودش گفت.

5. «فَإِنَّما أهلَكَ ...»؛ این عبارت نیز مؤید خشم پیامبر اکرمˆ است.

6. «فَقامَ كُلُّ رَجُلٍ مِنّا وهُوَ لايَقرَأُ عَلى‏ قِراءَةِ صاحِبِهِ»؛ این عبارت (پس در حالی که هریک از آن‌ها قرائت متفاوتی با دیگری داشت، از نزد ما برخاست) اگر نتیجه «اقرَؤوا كَما عُلِّمتُم» باشد، مؤید تأیید اختلاف قرائات است که با «فَتَغَيَّرَ وَجهُهُ» و «فَإِنَّما أهلَكَ مَن كانَ ...» هماهنگ نیست.

7. «فَقالَ: اقرَؤوا» گوینده همان شخصی است که کنار پیامبرˆ نشسته بوده و گویا سخن او تفسیر تغییر رنگ و اراده پیامبر بوده است؛ یعنی پیامبر سکوت کرده و توضیح را به آن شخص که حضرت علی† بوده واگذار کرده و بعد نیز نقدی بر سخن حضرت علی† وارد نکرده که بر رضایت کامل ایشان دلالت دارد

دوم) تفسير الطبري عن عبداللَّه بن مسعود : تَمارَينا [المِراء : الجدال] في سورَةٍ مِنَ القُرآنِ، فَقُلنا: خَمسٌ وثَلاثونَ، أو سِتٌّ وثَلاثونَ آيَةً، قالَ : فَانطَلَقنا إلى‏ رَسولِ اللَّهِˆ فَوَجَدنا عَلِيّاً يُناجيهِ، قالَ : فَقُلنا: إنّا اختَلَفنا فِي القِراءَةِ، قالَ : فَاحمَرَّ وَجهُ رَسولِ اللَّهِˆ وقالَ : إنَّما هَلكَ مَن كانَ قَبلَكُم بِاختِلافِهِم بَينَهُم. قالَ: ثُمَّ أسَرَّ إلى‏ عَلِيٍّ شَيئاً، فَقالَ لَنا عَلِيٌّ : إنَّ رَسولَ اللَّهِˆ يَأمُرُكُم أن تَقرَؤوا كَما عُلِّمتُم.[11]

تحلیل روایت

1. فراز «فَاحمَرَّ وَجهُ ...» نشان دهنده خشم پیامبر اکرمˆ از اختلاف قرائات است.

2. فراز «إنَّما هَلكَ ...» مؤید واکنش تند و خشم پیامبر اکرمˆ در برابر اختلاف قرائات است.

3. فراز «إنَّ رَسولَ اللَّهِˆ يَأمُرُكُم ...» همان برداشت پیشین را به دست می‌دهد، لیکن در این روایت تتمه معارضی وجود ندارد، درحالی که در روایت پیشین خاتمه معارض وجود دارد.

نتیجه این‌که انتساب اختلاف قرائت به پیامبر اکرمˆ درست نیست بلکه عکس رفتار ایشان است و اگر بخواهیم همراهی کنیم و از ضعف اسناد روایات بگذریم، نهایتاً‌ تا حد تغییر لهجه بدون تغییر معنا مماشات می‌کنیم (مانند: کفُواً، کفُؤاً، کفؤاً؛ یا مُؤْصَدَةٌ و مُوصَدَةٌ (البلد، 20 و الهمزة، 8)) که البته به باور نگارنده همین مقدار نیز ممنوع و منحصر به کسانی است که نتوانند لهجه را رعایت کنند. بله، مماشات در اندازه آهنگ و ادای صفات حروف (مانند رعایت صفت قلقله، استعلاء، و ...) مطلب دیگری است نه تغییر لهجه در اندازه تغییر حروف و جابجایی و مانند این‌ها.[12]

گذشته از این، همه اختلاف قرائات با این پاسخ قابل حل نیست؛ زیرا شماری از اختلاف قرائات فراتر از اختلاف در لهجه است.


[1] . ر.ک:‌ عبدالهادی فضلی، مقدمه‌ای بر تاریخ قراءات قرآن کریم، ص 132- 133.

[2] . عبدالهادی فضلی ، القراءات القرآنیة، ص 104- 105..

[3] . ر.ک: محمدهادی معرفت، التمهيد في علوم القرآن، ج‏2، ص 22- 30.

[4] . محمد بن جریر طبری، جامع البیان، ج1، ص 15.

[5] . محمدهادی معرفت، التمهيد في علوم القرآن، ج‏2، ص 26- 27.

[6] . محمدهادی معرفت، التمهيد في علوم القرآن، ج‏2، ص 27.

[7] . ر.ک:‌ مقدمتان في علوم القرآن، صفحه: ۱۹؛ علی کورانی، تدوین القرآن، ص 320؛ محمدحسین جلالی حسینی، دراسة‌ حول القرآن الکریم، ص 121.

[8]. ابوعبید، غريب الحديث، ج3، ص 159؛ ابوشامه مقدسي، المرشد الوجيز، ص ٩١.

[9] . محمد بن جریر طبری، جامع البیان، ج1، ص 10.

[10] . همان، ص ۱۲.

[11] . محمد بن جریر طبری، جامع البیان، ج ۱، ص ۱۲؛ مسند ابن حنبل، ج ۱، ص ۲۲۶، ح ۸۳۲ ؛ ابن حبّان، الصحيح ج ۳، ص ۲۲؛ متقی هندی، كنز العمّال، ج ۲، ص ۳۳۹، ح ۴۱۸۳ ؛ ابن شهرآشوب، المناقب، ج ۲، ص ۴۲؛ محمدباقر مجلسی، بحار الأنوار، ج ۴۰، ص ۱۵۶، ذيل ح ۵۴.

[12] . برای آگاهی از آرای مختلف ر.ک: محمدهادی معرفت، التمهيد في علوم القرآن (ويرايش جديد)، ج‏2، ص: 83- 94.

929) تفسیر زیبایی‌شناختی داستان یونس ع در سوره انبیاء/فرامتنی (حضرت یونس ع/9)

فرازی از کتاب نسبتاً‌ تمام شده «الگوواره "تفسیر زیبایی‌شناختی ـ تربیتی" با محوریت داستان حضرت یونس ع»

مقدمه بخش دوم: داستان حضرت یونس ع در چهار سوره صافات، انبیا، قلم و یونس ع آمده است. این چینش بر اساس شرح و بسط آیات این داستان در این سوره‌هاست؛ یعنی اگر با مطالعه مطالب مندرج در چهار سوره بخواهیم آن‌ها را با ترتیب منطقی چینش کنیم، چنین ترتیبی را برمی‌گزینیم؛ زیرا در سوره صافات ابتدا او معرفی و اجمالی از سرگذشت او گزارش می‌شود. این گزارش نسبتاً کامل است و مخاطب را در حیرانی رها نمی‌کند.
وَ إِنَّ يُونُسَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ (139) إِذْ أَبَقَ إِلَى الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ(140) فَساهَمَ فَكانَ مِنَ الْمُدْحَضِينَ (141) فَالْتَقَمَهُ الْحُوتُ وَ هُوَ مُلِيمٌ (142) فَلَوْ لا أَنَّهُ كانَ مِنَ الْمُسَبِّحِينَ (143) لَلَبِثَ فِي بَطْنِهِ إِلى‌ يَوْمِ يُبْعَثُونَ (144) فَنَبَذْناهُ بِالْعَراءِ وَ هُوَ سَقِيمٌ (145) وَ أَنْبَتْنا عَلَيْهِ شَجَرَةً مِنْ يَقْطِينٍ (146) وَ أَرْسَلْناهُ إِلى‌ مِائَةِ أَلْفٍ أَوْ يَزِيدُونَ (147) فَآمَنُوا فَمَتَّعْناهُمْ إِلى‌ حِينٍ (148)

در سوره انبیاء گزارش بسیار مجمل بیان شده و اگر کسی پیش‌تر از مفاد داستان در سوره صافات با خبر نباشد، از گزارش سوره انبیاء تقریباً‌ چیزی متوجه نمی‌شود ولی برعکس، کسی که پیش‌تر از مفاد سوره صافات باخبر بوده باشد، با شنیدن گزارش سوره انبیاء به خوبی در جریان ماجرا قرار می‌گیرد و افزون بر آن بر ابعاد جدیدی از داستان آگاهی می‌یابد؛ یعنی معلومات او تکمیل می‌شود.
وَ ذَا النُّونِ إِذ ذَّهَبَ مُغَاضِبًا فَظَنَّ أَن لَّن نَّقْدِرَ عَلَيْهِ فَنَادَى‌ فىِ الظُّلُمَتِ أَن لَّا إِلَاهَ إِلَّا أَنتَ سُبْحَانَكَ إِنىّ‌ كُنتُ مِنَ الظَّلِمِينَ (87) فَاسْتَجَبْنَا لَهُ وَ نجَّيْنَاهُ مِنَ الْغَمّ‌ وَ كَذَالِكَ نُجِى الْمُؤْمِنِينَ(88(

گزارش سوره قلم کمی پیچیده‌تر و مبهم‌تر و عجیب‌تر از سوره انبیاء است؛ یعنی اگر فرض کنیم کسی برای نخستین بار از طریق سوره قلم از داستان آگاه شود، نسبت به سوره انبیاء با سؤالات و حیرانی بیشتری روبه‌رو می‌شود.
فَاصْبرِ لِحُكْمِ رَبِّكَ وَ لَا تَكُن كَصَاحِبِ الحُوتِ إِذْ نَادَى‌ وَ هُوَ مَكْظُومٌ(48) لَّوْ لَا أَن تَدَارَكَهُ نِعْمَةٌ مِّن رَّبِّهِ لَنُبِذَ بِالْعَرَاءِ وَ هُوَ مَذْمُومٌ(49) فَاجْتَبَاهُ رَبُّهُ فَجَعَلَهُ مِنَ الصَّالِحِينَ(50)

سوره یونس ع نیز در یک سطر و نیم به داستان حضرت یونس ع اشاره کرده و اگر کسی از داستان او اجمالاً یا تفصیلاً آگاه نباشد، از اشاره قرآن چیزی دستگیرش نمی‌شود.
فَلَوْ لَا كاَنَتْ قَرْيَةٌ ءَامَنَتْ فَنَفَعَهَا إِيمَانُها إِلَّا قَوْمَ يُونُسَ لَمَّا ءَامَنُواْ كَشَفْنَا عَنهمْ عَذَابَ الْخِزْىِ فىِ الْحَيَوةِ الدُّنْيَا وَ مَتَّعْنَاهُمْ إِلىَ‌ حِينٍ(98)

البته ترتیب این سوره‌ها بر اساس جدول ترتیب نزول منقول از ابن عباس – هرچند به لحاظ سند و محتوا پرچالش است – به قرار ذیل است: قلم/2؛ یونس/51؛ صافات/56؛ انبیاء/73. این ترتیب نزول به لحاظ منطق بیان قابل دفاع نیست و فرض صحت آن مبتنی بر این احتمال است که آیات مربوط به حضرت یونس در سوره‌های قلم و یونس ع بعد از سوره صافات یا بعد از صافات و انبیاء نازل شده و بعداً در آن سوره‌ها قرار داده شده باشند.

928) تفسیری جدید برای «ام ابیها»

تفسیری جدید برای «ام ابیها»

یکی از کنیه‌ها یا القاب حضرت فاطمه زهرا س «ام ابیها» است به معنای مادر پدر خویش. در باره علت این کنیه اختلاف زیادی وجود دارد؛ برای مثال: - همانطور که پیامبر اسلام(ص) خود را مدیون مادرش آمنه می‌دانست، خود را مدیون دخترش فاطمه(س) نیز می‌دانست. ازاین‌رو، آن حضرت به فاطمه(س)، لقب أم‌ ابیها را داد. ( مظاهری، فاطمه دختری از آسمان، ۱۳۸۶ش، ص۲۸.)

- گفته شده از آنجا که رفتار پیامبر(ص) نسبت به دخترش، همانند رفتار فرزند نسبت به مادر بود و رفتار فاطمه(س) با پدرش نیز همچون رفتار مادر با فرزند بود، به فاطمه(س)، ام ابیها گفته شده است (ام عاطفی)؛ چنانکه نقل شده است پیامبر(ص) دست فاطمه(س) را می‌بوسید، هنگام سفر آخرین نفر از او خداحافظی می‌کرد و پس از بازگشت از سفر نیز نخست به دیدار او می‌رفت. در مقابل، فاطمه(س) نیز همچون مادر به پیامبر(ص) محبت می‌ورزید، از او نگهداری می‌کرد و زخم‌ها و درد و رنج‌هایش را درمان می‌کرد. (رحمانی همدانی، فاطمة الزهرا(س) بضعة قلب مصطفی(ص)، ۱۴۱۳ق، ج۱، ص۲۰۴.)

- مادر هر چیزی، اصل و ریشه آن است مانند ام الکتاب و ام القری(مکه). ممکن است مراد پیامبر(ص) از این کنیه، این بوده که فاطمه(س)، اصل و اساس درخت نبوت است، فرزندان او، میوه‌اش و شیعیان شاخ و برگ‌های آن هستند. (رحمانی همدانی، فاطمة الزهرا(س) بضعة قلب مصطفی(ص)، ۱۴۱۳ق، ج۱، ص۲۰۴ و ۲۰۵.)

- از آنجا که همسران پیامبر(ص)، با کنیه «ام المؤمنین» گرامی داشته شدند، برای اینکه گمان نشود که آنها برترین زنان هستند، پیامبر(ص)، فاطمه(س) را ام ابیها خواند تا بفهماند که اگر همسران پیامبر، مادر مؤمنان هستند، فاطمه، مادر پیامبر است. (رحمانی همدانی، فاطمة الزهرا(س) بضعة قلب مصطفی(ص)، ۱۴۱۳ق، ج۱، ص۲۰۴.)

- منظور از «ام ابیها» ام تربیتی است. (این تفسیر منسوب به آیت الله بهاء الدینی است.)

هرچند هریک از تفاسیر فوق ممکن است صحیح باشد ولی ممکن است برخی ذوق‌ها و فهم‌ها - مانند ذوق و فهم این فقیر حقیر الی الله - را سیراب نکند و آرام‌بخش عطش فهم نباشد؛ از این رو آنچه پس از تأمل در وجه این کنیه به آن ملهَم شدم، این است که «ام ابیها» از جهت وجودی و بقای آن است؛

توضیح این‌که: فرزند وجودش را از طریق مادر به دست می‌آورد و در رحم او پرورش می‌یابد، از طرفی امامان معصوم ع ادامه دهنده راه پیامبر اکرم ص و گویا ضمان بقای وجودی او هستند و از این رو حضرت فرمود: «حسین منی و انا من حسین». حسین من معلوم است ولی «انا من حسین» به این اعتبار است که عاشورا ضامن بقای شریعت پیامبر خاتم ص است؛ بنابراین، چون امامان معصوم ع ادامه دهنده حاصل زحمات پیامبر اکرم ص و به تعبیر دیگر گویا ضامل بقای حیات پیامبرند و همه از فرزندان حضرت زهرا س هستند، از این رو پیامبر ص ادامه حیات خود را از دخترش دارد و بر این اساس فرمود: «ام ابیها»؛ یعنی کسی که پدرش حیات خود را از او دارد؛ زیرا اگر او نبود فرزندان او هم نبودند و اگر فرزندان او نبودند، شریعت کامل نمی‌شد و همه چیز ابتر می‌ماند، و این تفسیر را می‌توان تفسیر «لولاک لما خلقت الافلاک و لولا علی لما خلقتک و لولا فاطمه لما خلقتکما» دانست؛ زیرا با وجود علی ع و فاطمه س است که امامان معصوم ع به وجود آمدند و با وجود آن‌هاست که شریعت کامل شد و اگر این‌ها نبودند شریعت ناقص باقی می‌ماند و چون خدا کار ناقص انجام نمی‌دهد، اساساً پیامبر اکرم ص و به تبع او کائنات را خلق نمی‌کرد و این است معنای «لولا علی لما خلقتک و لولا فاطمه لما خلقتکما».
نقد: بر این مطلب دو اشکال می‌توان مطرح کرد:
1. با توجه به این که این تفسیر بر استعاره‌ مفهومی «بقا و امتداد رسالت = حیات ثانوی پیامبر» تکیه دارد، نقش امیر المؤمنین ع که در امتداد بقای شریعت اقوای از دیگر امامان معصوم ع است، نادیده گرفته شده است.
2. تعبیر «أبیها» (پدرش) به شخص حقیقی و پیوند نسبی اشاره دارد، نه به عنوان حقوقی (رسول‌الله یا نبوت). اگر مراد «بقا و امتداد دین و شریعت» بود، مناسبت لفظی و متنی اقتضا می‌کرد تعابیری چون «أم دینها»، «أم رسالتها» یا ترکیباتی حاکی از حیثیت نبوت به کار رود، نه ترکیبی که صریح در هویت پدری/دخترانگی شخصی است؛ بنابراین عنصر دخیل در این لقب همان هویت مادری یا عاطفی است.
در پاسخ به اشکال اول می‌توان گفت: لقب‌ها غالباً بر اساس یک نقش خاص و برجسته شکل می‌گیرند، نه بر اساس انحصار همه اسباب و عوامل؛ از این رو در اعطای لقب «ام ابیها» لحاظ بخش بزرگی از یک حقیقت کافی است و این لقب نقش همسر را نفی نمی‌کند بلکه به نقش خود او در امتداد دین ناظر است؛ همان طور که در «لولا فاطمه لما خلقتکما» گفته شد؛ یعنی از این عبارت برتری حضرتش بر پدر و همسر استفاده نمی‌شود بلکه ناظر بر نقش مهم او در امتداد شریعت است.
در پاسخ به اشکال دوم نیز می توان گفت: حیات پیامبر ص به حیات شریعت او است و صاحب شریعت را بدون شریعتش حیاتی نیست؛ از این رو چنین استعاره‌ای قابل فهم بلکه لطیف است. روشن است که بر اساس این تفسیر لقب «ام ابیها»‌ مشتمل بر یک پیشگویی غیبی است و احتمالا در هنگام اعطای لقب مردم همان تفسیر عاطفی را دریافت می‌کردند.
در هر صورت اگر کسی مصر باشد که فاصله میان «پدر» با «بقای شریعت از طریق ذریه» یک واسطه‌ تحلیلی کلامی طولانی (تأویل بعید) است و ظاهر و عرف مخاطب عصر نزول از «أم أبیها» انتقال به «بقای شریعت از طریق نوادگان» را نمی‌فهمد (به شرطی که این لقب بعد از عام الحزن داده شده باشد و اگر مربوط به اواخر عمر شریف پیامبر ص باشد تفسیر به امتداد شریعت جلوه بیشتری می‌یابد)، مگر آنکه قرینه‌ای قطعی بر آن وجود داشته باشد، ناگزیر این بنده تنها تفسیر عاطفی را نزدیک به حقیقت می دانم؛

یعنی پس از رحلت حضرت خدیجه س و ابوطالب در عام الحزن که پیامبرص در نهایت تنهایی و فشارهای شدید مشرکان قریش در مکه قرار داشتند، حضرت زهرا س همچون مادری دلسوز نقش پرستار، مراقب و پناهگاه عاطفی را برای پدر بزرگوارشان ایفا می‌کردند. این نوع مواجهه و محبت همه‌جانبه‌ مادرگونه موجب شد پیامبر ص از باب محبت و توصیف این جایگاه بی‌نظیر، ایشان را «أمّ أبيها» (مادر پدرش) خطاب کنند. اعطای این لقب به دختر - احتمالاً خردسالشان - به لحاظ عرفی و عاطفی کاملاً معقول و پسندیده است.
یک نکته را نیز لازم می دانم تذکر دهم و آن این که:‌ در منابع آمده که پیامبر ص دست حضرت زهرا را می‌بوسید، نکته مهم این است که ما بدانیم این کار مربوط به چه زمانی بوده؟‌ خردسالی آن حضرت یا قبل از ازدواج و هنگام بلوغ یا زمانی که چند فرزند داشت؟ نقل یک مطلب تاریخی بدون نکات روشن کننده فضای خلق آن قضاوت را دشوار می‌سازد.
توضیح این‌که:‌ اگر در دوران کودکی باشد، این کار معمول است و نیز ممکن است برای بالا بردن شأن دختر باشد آن هم زمانی که دختران را زنده به گور می‌کردند.
البته نقلی که می‌گوید حضرت سینه زهرا س را می بوسید فاقد سند متصل معتبر در منابع اصلی حدیثی است و احتمالا مجعول مناقب‌نگاران و مناقب غیر پژوهشی متأخر است.